استاندارد ISO 17020 چیست؟ 

راهنمای کامل الزامات بازرسی و شرکت های بازرسی استاندارد ISO/IEC 17020 یکی از استانداردهای مهم در حوزه بازرسی و ارزیابی انطباق است که الزامات مربوط به صلاحیت، بی طرفی و عملکرد سازمان های بازرسی را مشخص می کند. این استاندارد به سازمان های بازرسی کمک می کند تا فعالیت های خود را به شکل نظام مند، قابل اعتماد و مطابق با الزامات بین المللی انجام دهند. شرکت ها و سازمان هایی که خدمات بازرسی ارائه می کنند، برای اثبات صلاحیت و اعتبار خود باید بتوانند نشان دهند که فرآیندهای بازرسی آن ها بر اساس اصول مشخصی انجام می شود و نتایج بازرسی از استقلال و بی طرفی لازم برخوردار است. در این مقاله با مفهوم استاندارد ISO 17020، کاربرد آن، الزامات اصلی، انواع نهادهای بازرسی و تفاوت آن با سایر استانداردهای مرتبط آشنا می شویم.

 ISO 17020 چیست؟

 ISO/IEC 17020 استاندارد بین المللی مربوط به «الزامات برای عملکرد انواع مختلف نهادهای انجام دهنده بازرسی» است. این استاندارد مشخص می کند که یک نهاد بازرسی (Inspection Body) برای انجام فعالیت های بازرسی معتبر باید چه الزامات مدیریتی و فنی را رعایت کند. هدف اصلی ISO 17020 این است که اطمینان حاصل شود فعالیت های بازرسی توسط سازمانی انجام می شود که: 

- از صلاحیت فنی لازم برخوردار است؛ 

- بی طرفی خود را حفظ می کند؛ 

- از استقلال مناسب در انجام بازرسی برخوردار است؛ 

- کارکنان صلاحیت دار و آموزش دیده دارد؛ 

- فرآیندهای بازرسی مشخص و کنترل شده ای دارد؛ 

- تجهیزات و امکانات مناسب در اختیار دارد؛ 

- نتایج بازرسی را به شکل مستند و قابل اعتماد ارائه می کند. 

بنابراین، ISO 17020 صرفاً یک استاندارد مدیریتی نیست، بلکه بخش مهمی از آن به صلاحیت فنی و نحوه انجام صحیح فعالیت های بازرسی مربوط می شود.

چرا ISO 17020 اهمیت دارد؟ 

نتیجه یک بازرسی می تواند بر تصمیم های مهم فنی، اقتصادی و ایمنی تأثیر بگذارد. به همین دلیل لازم است سازمانی که عملیات بازرسی را انجام می دهد، از نظر فنی صلاحیت داشته باشد و نتایج آن نیز قابل اعتماد و قابل دفاع باشد. پیاده سازی الزامات ISO 17020 می تواند به یک نهاد بازرسی کمک کند تا: 

- اعتبار خدمات بازرسی خود را افزایش دهد؛ 

- اعتماد مشتریان و سازمان های ذی نفع را جلب کند؛ 

- ریسک های ناشی از بازرسی های نادرست را کاهش دهد؛ 

- فرآیندهای بازرسی را استاندارد و نظام مند کند؛ 

- صلاحیت بازرسان را کنترل و ارزیابی کند؛ 

- بی طرفی و استقلال در فعالیت های بازرسی را تقویت کند؛ 

- برای فرآیند اعتباردهی (Accreditation) آماده شود. 

انواع نهادهای بازرسی در ISO 17020 

یکی از موضوعات مهم در ISO 17020، دسته بندی نهادهای بازرسی بر اساس ساختار و ارتباط آن ها با فعالیت های مورد بازرسی است. به طور کلی نهادهای بازرسی در سه نوع اصلی طبقه بندی می شوند: 

نوع A: نهاد بازرسی نوع A باید به عنوان یک نهاد مستقل از طرف های درگیر در موضوع بازرسی فعالیت کند و الزامات مربوط به استقلال و بی طرفی را رعایت نماید. 

نوع B: نهاد بازرسی نوع B معمولاً بخشی از یک سازمان بزرگ تر است و خدمات بازرسی را برای سازمان مادر یا مجموعه مرتبط ارائه می کند. در این حالت نیز باید الزامات مربوط به بی طرفی و استقلال در محدوده فعالیت های بازرسی رعایت شود. 

نوع C: نهاد بازرسی نوع C می تواند بخشی از سازمانی باشد که در فعالیت های مرتبط با طراحی، تولید، تأمین، نصب یا استفاده از موضوع بازرسی نیز مشارکت دارد. به همین دلیل مدیریت ریسک های مربوط به بی طرفی در این نوع نهاد اهمیت ویژه ای دارد.

مهم ترین الزامات ISO 17020 چیست؟ 

الزامات استاندارد ISO 17020 را می توان در چند حوزه اصلی بررسی کرد. 

1. الزامات عمومی 

یکی از مهم ترین موضوعات در این استاندارد، بی طرفی و استقلال نهاد بازرسی است. نهاد بازرسی باید فعالیت های خود را به شکلی انجام دهد که منافع تجاری، مالی یا سایر عوامل نتوانند بر تصمیم ها و نتایج بازرسی تأثیر نامناسب بگذارند. همچنین باید ریسک های مربوط به بی طرفی شناسایی، ارزیابی و تا حد امکان کنترل شوند. 

2. الزامات ساختاری

 نهاد بازرسی باید دارای ساختار سازمانی مشخص و مسئولیت ها و اختیارات تعریف شده باشد. نقش ها، مسئولیت ها و ارتباطات سازمانی باید به گونه ای مشخص شوند که انجام صحیح فعالیت های بازرسی و کنترل آن ها امکان پذیر باشد. 

3. الزامات منابع انسانی

 صلاحیت بازرسان یکی از مهم ترین بخش های ISO 17020 است. بازرسان باید بر اساس نوع فعالیت بازرسی، دانش، مهارت، تجربه و آموزش مناسب داشته باشند. سازمان باید فرآیندی برای موارد زیر داشته باشد: 

- تعیین شایستگی مورد نیاز کارکنان؛ 

- آموزش و توسعه کارکنان؛ 

- ارزیابی صلاحیت بازرسان؛ 

- نظارت بر عملکرد بازرسان؛ 

- حفظ سوابق آموزشی و شایستگی؛ 

- ارزیابی مستمر صلاحیت افراد. 

4. الزامات تجهیزات و امکانات

 در بسیاری از فعالیت های بازرسی استفاده از تجهیزات اندازه گیری و آزمون ضروری است. بنابراین نهاد بازرسی باید اطمینان حاصل کند که تجهیزات مورد استفاده مناسب، کنترل شده و در صورت نیاز کالیبره یا تأییدشده هستند. نگهداری سوابق مربوط به تجهیزات، وضعیت کالیبراسیون و کنترل تجهیزات نیز اهمیت دارد. 

5. الزامات فرآیند بازرسی

فرآیند بازرسی باید به شکل مشخص و کنترل شده انجام شود. بسته به نوع فعالیت، این فرآیند می تواند شامل مواردی مانند:

 درخواست بازرسی → بررسی درخواست → برنامه ریزی → انتخاب بازرس → انجام بازرسی → ثبت یافته ها → بررسی نتایج → تهیه گزارش بازرسی باشد. روش های بازرسی باید مشخص باشند و اطلاعات و شواهد لازم برای پشتیبانی از نتایج بازرسی ثبت و نگهداری شوند. 

6. گزارش ها و گواهی های بازرسی

نتایج فعالیت های بازرسی باید به شکل مستند ارائه شوند. گزارش بازرسی باید اطلاعات لازم درباره فعالیت انجام شده، نتایج و در صورت نیاز موارد عدم انطباق یا سایر یافته های مرتبط را در اختیار ذی نفعان قرار دهد. 

ISO 17020 برای چه سازمان هایی کاربرد دارد؟

ISO 17020 برای سازمان هایی کاربرد دارد که به عنوان نهاد بازرسی فعالیت می کنند. بسته به حوزه فعالیت، بازرسی می تواند در زمینه های مختلفی انجام شود، از جمله: 

- بازرسی تجهیزات و ماشین آلات؛ 

- بازرسی فنی؛ 

- بازرسی کالا و محموله؛ 

- بازرسی تجهیزات تحت فشار؛ 

- بازرسی آسانسور و تجهیزات مرتبط؛ 

- بازرسی پروژه های صنعتی و ساختمانی؛ 

- بازرسی جوش و ساخت تجهیزات؛ 

- بازرسی در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی؛ 

- بازرسی های مرتبط با ایمنی؛ 

- بازرسی قبل از حمل کالا؛ 

- بازرسی حین ساخت و نصب. 

البته دامنه فعالیت و الزامات فنی مورد نیاز، به نوع و حوزه بازرسی سازمان بستگی دارد.

تفاوت ISO 17020 با ISO 17021 و ISO 17065 چیست؟

 یکی از سؤالات رایج درباره استانداردهای ارزیابی انطباق، تفاوت ISO 17020 با استانداردهای مشابه است. 

ISO 17020 برای نهادهایی است که فعالیت بازرسی انجام می دهند. 

ISO/IEC 17021-1 بیشتر به الزامات نهادهایی مربوط می شود که وظیفه ممیزی و صدور گواهی سیستم های مدیریتی را بر عهده دارند. 

در مقابل، ISO/IEC 17065 الزامات مربوط به نهادهایی را مشخص می کند که به صدور گواهی محصول، فرآیند و خدمات می پردازند. 

بنابراین تفاوت اصلی این استانداردها در نوع فعالیت ارزیابی انطباق و خروجی مورد انتظار از آن هاست.

آیا ISO 17020 یک گواهینامه است؟ 

ISO 17020 در اصل یک استاندارد الزامات برای نهادهای بازرسی است. در فرآیند اعتباردهی، یک نهاد اعتباردهی صلاحیت سازمان بازرسی را در یک یا چند دامنه مشخص ارزیابی می کند. بنابراین بهتر است بین «پیاده سازی الزامات ISO 17020» و «اعتباردهی نهاد بازرسی بر اساس ISO 17020» تفاوت قائل شویم.

مراحل پیاده سازی ISO 17020

برای ایجاد یک سیستم منطبق با ISO 17020، سازمان می تواند مراحل زیر را دنبال کند: 

مرحله اول: تعیین دامنه فعالیت بازرسی ابتدا باید مشخص شود سازمان دقیقاً در چه حوزه ها و زمینه هایی قصد انجام بازرسی دارد. 

مرحله دوم: بررسی وضعیت موجود ساختار سازمان، نیروی انسانی، تجهیزات، روش های بازرسی، مستندات و فرآیندهای موجود بررسی می شوند. 

مرحله سوم: شناسایی شکاف ها فاصله میان وضعیت موجود و الزامات استاندارد مشخص می شود. 

مرحله چهارم: تدوین و اصلاح مستندات روش های اجرایی، دستورالعمل ها، فرم ها و سایر مستندات مورد نیاز تهیه یا اصلاح می شوند. 

مرحله پنجم: آموزش و ارزیابی صلاحیت کارکنان صلاحیت بازرسان و سایر کارکنان مرتبط باید متناسب با دامنه فعالیت تعیین و ارزیابی شود. 

مرحله ششم: اجرای سیستم فرآیندهای تعریف شده در فعالیت های واقعی سازمان اجرا می شوند و سوابق لازم تشکیل می گردند. 

مرحله هفتم: ممیزی داخلی و اقدام اصلاحی سیستم از طریق ممیزی داخلی ارزیابی شده و عدم انطباق ها و فرصت های بهبود شناسایی و پیگیری می شوند. 

مرحله هشتم: آماده سازی برای اعتباردهی پس از اطمینان از اجرای مناسب الزامات، سازمان می تواند برای فرآیند ارزیابی و اعتباردهی اقدام کند.

سوالات متداول

ISO 17020 چیست؟

 ISO/IEC 17020 استاندارد بین المللی مربوط به الزامات صلاحیت و عملکرد نهادهای انجام دهنده بازرسی است و موضوعاتی مانند بی طرفی، صلاحیت کارکنان، منابع، فرآیندهای بازرسی و گزارش دهی را پوشش می دهد.

 هدف اصلی ISO 17020 چیست؟ 

هدف اصلی ISO 17020 ایجاد اطمینان از این است که فعالیت های بازرسی توسط نهادهایی دارای صلاحیت و با رعایت اصول بی طرفی و الزامات مشخص انجام می شوند. 

ISO 17020 برای چه شرکت هایی مناسب است؟ 

این استاندارد برای نهادها و سازمان هایی مناسب است که خدمات بازرسی فنی، صنعتی، کالا، تجهیزات، پروژه ها یا سایر فعالیت های ارزیابی انطباق را انجام می دهند. 

انواع نهادهای بازرسی در ISO 17020 کدام اند؟ 

نهادهای بازرسی در ISO 17020 به سه نوع A، B و C تقسیم می شوند که تفاوت اصلی آن ها به ساختار سازمانی، استقلال و ارتباط با فعالیت مورد بازرسی مربوط است. 

آیا ISO 17020 با ISO 9001 یکسان است؟ 

خیر. ISO 9001 استاندارد سیستم مدیریت کیفیت است، در حالی که ISO 17020 الزامات مشخصی برای صلاحیت و عملکرد نهادهای بازرسی تعیین می کند. یک نهاد بازرسی ممکن است علاوه بر رعایت ISO 17020، از یک سیستم مدیریت کیفیت نیز استفاده کند. 

مهم ترین اصل در ISO 17020 چیست؟ 

بی طرفی یکی از اصول کلیدی ISO 17020 است؛ زیرا نتایج بازرسی باید تا حد امکان مستقل از فشارها و منافع تجاری یا سایر عوامل مؤثر بر تصمیم گیری باشند. 

آیا آموزش ISO 17020 برای کارشناسان و بازرسان ضروری است؟ 

آشنایی با الزامات ISO 17020 برای مدیران، کارشناسان کیفیت، مسئولان فنی و بازرسانی که در نهادهای بازرسی فعالیت می کنند اهمیت زیادی دارد. سطح و نوع آموزش باید متناسب با مسئولیت و دامنه فعالیت فرد تعیین شود.

جمع بندی

استاندارد ISO/IEC 17020 یکی از استانداردهای کلیدی در حوزه ارزیابی انطباق و بازرسی است که با تمرکز بر صلاحیت، بی طرفی و عملکرد نهادهای بازرسی به افزایش اعتماد به نتایج بازرسی کمک می کند. پیاده سازی صحیح این استاندارد نیازمند توجه هم زمان به ساختار سازمانی، صلاحیت کارکنان، تجهیزات، روش های بازرسی، کنترل مستندات، مدیریت بی طرفی، ثبت سوابق و گزارش دهی است. برای سازمان هایی که قصد فعالیت حرفه ای در حوزه بازرسی و حرکت به سمت اعتباردهی بر اساس ISO 17020 را دارند، شناخت دقیق الزامات استاندارد و آموزش کارکنان می تواند یکی از مهم ترین گام های اولیه باشد.

[مشاهده و ثبت نام در دوره تخصصی Iso 17020 استاندارد اعتبارسنجی نهادهای بازرسی ]